۷ اصل حیاتی در طراحی المان‌های شهری متناسب با فرهنگ بومی

در دنیای مدرن امروز که شهرها به سمت یکنواختی پیش می‌روند، طراحی المان شهری با فرهنگ بومی تنها راه نجات هویت بصری شهرهاست و به شهر ها و جمعیت انسان ها روح زندگی می بخشد. المان‌های شهری امروزه چیزی فراتر از سازه‌های فلزی یا بتنی هستند؛ آن‌ها راویان تاریخ، آداب و رسوم و اعتقادات یک ملت در دل فضاهای عمومی‌اند. اگر این طراحی‌ها بدون ریشه باشند، شهر به مجموعه‌ای بی‌روح تبدیل می‌شود.

در ادامه، ۷ اصل کلیدی را بررسی می‌کنیم که رعایت آن‌ها برای هر طراح و مدیر شهری الزامی است.

۱. بازشناسی نمادها و نشانه‌های محلی

المان‌های محلی در خراسان شمالی، نمونه‌ای درخشان از پیوند هنر با زیست‌بوم منطقه هستند. برای مثال، المان «شکارچی ماهی» در تفرجگاه بش‌قارداش بجنورد، نمونه‌ای موفق از طراحی المان شهری با فرهنگ بومی است که توانسته پیوند عمیقی میان انسان و طبیعت برقرار کند. علاوه بر این، استفاده از نمادهای موسیقی مقامی و پوشش عشایر در فرآیند طراحی المان شهری با فرهنگ بومی، می‌تواند فضاهای عمومی را به موزه‌هایی زنده از اصالت تبدیل کند.

علاوه بر نمادهای ثابت، بخش مهمی از هویت شهری ما را المان‌های مناسبتی تشکیل می‌دهند. در واقع، اصول طراحی المان شهری با فرهنگ بومی ایجاب می‌کند که حتی سازه‌های موقت نیز ریشه در آیین‌های ملی داشته باشند. این آثار که برای بزرگداشت ایامی خاص ساخته می‌شوند، به دو صورت در شهرها خودنمایی می‌کنند:

• المان‌های موقت: سازه‌هایی که برای ایامی خاص مانند شب یلدا، ماه مبارک رمضان و یا ایام نوروز طراحی شده و شور و نشاط ویژه‌ای به شهر می‌بخشند. این آثار معمولاً بر جنبه‌های بصری و رنگ تمرکز دارند تا حال‌وهوای جشن و معنویت را منتقل کنند.
• المان‌های دائمی: آثاری که به دلیل رعایت دقیق استانداردهای طراحی المان شهری با فرهنگ بومی، به بخشی جدایی‌ناپذیر از سیمای شهر تبدیل می‌شوند و حتی در گذر زمان، به عنوان یک نقطه نشانه‌گذاری (Landmark) شناخته می‌شوند.

تلفیق این مناسبت‌های ملی با ویژگی‌های اقلیمی هر منطقه، کلیدی‌ترین نکته در موفقیت یک طرح شهری است؛ به گونه‌ای که یک المان نوروزی در بجنورد، باید رنگ‌وبوی متفاوتی از یک المان نوروزی در جنوب کشور داشته باشد تا رسالت خود را در حفظ فرهنگ بومی به درستی ایفا کند.

۲. استفاده از متریال و مصالح بومی (پایداری فرهنگی)

طراحی نباید فقط بصورت فرمی کلیشه ای و تکراری باقی بماند و موجب خستگی ناظران المان های شهری که همچون اثری هنری و فاخر است شود. استفاده از مصالحی که در آن اقلیم ریشه دارند (مانند آجر، سنگ‌های خاص منطقه یا چوب) به پیوند بصری المان با محیط کمک می‌کند. این کار علاوه بر دوام بیشتر، حس تعلق شهروندان را برمی‌انگیزد. مانند بوی خوش کاهگل که برای بیشتر ما ایرانیان آشنا و ملموس می باشد و حسی نوستالژیک را در وجود ما القا می کند.

۳. توجه به اقلیم و جغرافیا در طراحی

یک المان متناسب با فرهنگ بومی در یزد، با المانی در گیلان متفاوت است. در طراحی المان شهری با فرهنگ بومی، باید به زاویه تابش خورشید، میزان بارش و بادهای منطقه‌ای توجه کرد تا سازه در طول زمان فرسوده نشود. همچنین باید به رنگ المان هم توجه کرد زیرا رنگ ها بسته به نوعشان نور خورشید را جذب نموده و متناسب با رنگشان گرمای خاصی را تولید می کنند که این گرما به متریال آنها صدمه می زند.

۴. الهام از تنوع قومیتی؛ نمونه موردی خراسان شمالی

خراسان شمالی که به «گنجینه فرهنگ‌ها» شهرت دارد، بهترین آزمایشگاه برای طراحی المان شهری با فرهنگ بومی است. طراحان شهری از رنگ های گرم بیش از رنگ های سرد در طراحی المان ها استفاده می کنند. اگر بخواهیم بافت خراسان شمالی را از نظر رنگ توصیف کنیم باید گفت این شهر شاداب، پر جنب و جوش و گرم است. رنگ قرمز و سبز روشن در اکثر نقوش فرهنگی خراسان شمالی یافت می شود.

• تنوع اقوام: ترکیب فرهنگ‌های کرمانج، ترک، تات و ترکمن در این استان، پتانسیل بی‌نظیری ایجاد کرده است.
• المان‌های پیشنهادی: استفاده از نقوش «گلیم سفره کردی» یا الهام از حرکات آیینی «رقص چوب» در فرم‌های انتزاعی المان‌ها، می‌تواند هویت بجنورد و سایر شهرهای این استان را دگرگون کند.

۵. تعامل‌پذیری و نقش اجتماعی المان

المان نباید فقط برای تماشا باشد. المان‌های موفق آن‌هایی هستند که مردم با آن‌ها تعامل برقرار می‌کنند؛ مثلاً فضایی برای نشستن دارند یا سایه‌ای برای استراحت ایجاد می‌کنند. در واقع، طراحی المان شهری با فرهنگ بومی باید در خدمت بهبود کیفیت زندگی شهروندان باشد. در خراسان شمالی المان های مختلفی با بکاربردن چوب و رعایت کردن گل کاری کوچک در درون المان برای ایجاد حس لطافت و سر زندگی در مردم طراحی شده اند. استفاده از چوب و یا طرح های سیمانی شبیه چوب درخت بیانگر این است که خراسان شمالی طبیعت را دوست دارند.

۶. نورپردازی هوشمندانه برای هویت شبانه

بسیاری از المان‌ها در طول روز زیبا هستند اما در شب گم می‌شوند. نورپردازی باید به گونه‌ای باشد که ویژگی‌های بومی المان (مانند گره‌چینی‌ها یا نقوش اسلیمی) را در شب برجسته کند، بدون اینکه باعث آلودگی نوری شود. امروزه استفاده از رنگ های فلورسنت در طراحی المان ها و حتی نقاشی های دیواری و استفاده از نورهای آبی موسوم به بلک لایت باعث شده که المان هایی که با این رنگ ها تزیین و رنگ آمیزی می شوند در شب دید بهتری برای مردم داشته باشند و حتی سوژه ای باشند برای عکاسی در شب. البته این رنگ ها و نور ها امروزه بیشتر مورد توجه نسل جدید هستند.

۷. رعایت تناسبات معماری سنتی (مقیاس انسانی)

معماری سنتی ما همیشه بر پایه «پیمون» و مقیاس انسانی بوده است. در طراحی المان شهری با فرهنگ بومی، نباید سازه‌هایی با ابعاد غول‌آسا و مرعوب‌کننده ساخت که با بافت صمیمی شهرهای سنتی در تضاد باشند.

برای دستیابی به یک شهر زنده، طراحی المان شهری با فرهنگ بومی یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت است. با نگاهی به استان‌های غنی همچون خراسان شمالی، می‌بینیم که چگونه هنر و سنت می‌تواند در کالبد مدرن شهرها حل شود و به فضا روح ببخشد. طراحان باید با مطالعه دقیق تاریخ و اقلیم، آثاری خلق کنند که نسل‌های آینده به آن افتخار کنند.

برای الهام گرفتن طراحان المان های شهری در خراسان شمالی می توان آینه خانه سردار مفخم ، خانه تاربخی جاجرمی، آتش کده اسپاخو و … را مثال زد که در طراحی هایشان سخن های بسیار زیادی نهفته است.

طراحی فضاهای عمومی و المان‌ها باید بر اساس استانداردهای پذیرفته شده جهانی باشد تا هویت محلی در تضاد با کارآمدی شهری قرار نگیرد. طبق تعریف دایره‌المعارف بریتانیکا در مورد طراحی شهری، این تخصص فراتر از چیدمان فیزیکی است و در واقع سازماندهی زندگی اجتماعی در قالب کالبد شهر محسوب می‌شود که المان‌های بومی نقش اصلی را در این هویت‌بخشی ایفا می‌کنند.

علاوه بر حفظ هویت سنتی، نباید از تکنولوژی‌های نوین در فضاهای عمومی غافل شد. در واقع، تلفیق سنت و مدرنیته زمانی به اوج خود می‌رسد که ما از ابزارهای نوین برای رفاه بیشتر شهروندان استفاده کنیم. برای درک بهتر این موضوع، پیشنهاد می‌کنیم مقاله ما درباره نقش طراحی هوشمند شهری در ارتقای کیفیت زندگی را مطالعه کنید تا با استانداردهای جهانی ایجاد شهرهایی زنده و پویا بیشتر آشنا شوید.

«امیدواریم با رعایت این ۷ اصل، شاهد تحولی در طراحی المان شهری با فرهنگ بومی در سراسر کشور باشیم.»