در این مقاله قرار است به معرفی سدهای استان خراسان شمالی بپردازیم: خراسان شمالی با داشتن منابع غنی آب و زمینهای وسیع، در سالهای اخیر شاهد توسعه طرحهای عظیم در حوزه سدسازی و مدیریت منابع آب بوده است. سدهای منطقه نقش حیاتی در تامین آب کشاورزی، کنترل سیلاب، تولید برق و حفاظت از اکوسیستمهای بومی دارند.
بهتر است قبل از معرفی سدهای استان خراسان شمالی به برخی سوالات در مورد سد بپردازیم :
هدف از احداث سد چیست ؟
هدف اصلی از احداث سدها، ایجاد یک سیستم پایدار و کارا برای تأمین و مدیریت منابع آب است که در کنار آن، کنترل سیلابهای مخرب، کاهش اثرات خشکسالی و حفاظت از اکوسیستمهای حساس منطقه را فراهم کند. علاوه بر این، سدها با ذخیرهسازی آب، نقش حیاتی در تأمین نیازهای شرب، کشاورزی و صنعت ایفا میکنند و از طریق نیروگاههای برقآبی، نقش مهمی در تولید انرژی پاک و کمکربن دارند. این پروژهها، با بهکارگیری فناوریهای نوین و رعایت اصول زیستمحیطی، به توسعه اقتصادی، بهبود کیفیت زندگی و حفظ تعادل بیولوژیکی کمک میکنند، و به عنوان ستونهای مهم در ساختارهای زیرساختی پایدار منطقه شناخته میشوند.
چه کسانی برای اولین بار با کندن قنات از آبهای زیرزمینی استفاده کردند؟
کسانی که برای اولین بار با کندن قنات از آبهای زیرزمینی بهرهمند شدند، اقوام و جوامع قدیمی ساکن در مناطق خشک و نیمهخشک بودند، به ویژه در بخشهای جنوبی ایران و مناطق مرکزی که محدودیت منابع آب داشتند. این فرهنگ استفاده از قناتها، قدمتی چند هزارساله دارد و در اثر تجربیات و دانش فنی نسلهای گذشته شکل گرفته است. در اصل، کار ساخت و بهرهبرداری از قناتها، نتیجه هوشمندی مردم آن زمان برای دسترسی به آب در زمینهای کمآب و کویری بود، و نقش مهمی در توسعه کشاورزی و بقا در این مناطق ایفا کرد.
استفاده از قنات در خراسان شمالی به حدود هزاران سال قبل برمیگردد. این فناوری قدیمی، با توجه به شرایط اقلیمی و نیازهای مردم منطقه، از زمانهای بسیار دور در این ناحیه رایج بوده و نقش مهمی در تأمین آب کشاورزی و زندگی مردم ایفا میکرده است. در واقع، تاریخچه ساخت و بهرهبرداری از قنات در خراسان شمالی نشان میدهد که این فناوری بومی و همچنین پاسخگویی به نیازهای منطقهای، در طول قرنها توسعه یافته و بادوام باقی مونده است.
سد از نظر ساختار به چند نوع دسته بندی می شود ؟
سدها از نظر ساختار به چند نوع مختلف تقسیم میشوند که هر کدام بر اساس مصالح، روش ساخت و محل قرارگیری، ویژگیهای خاص خودشان را دارند. معروفترین آنها شامل سدهای خاکی، سدهای سنگریزهای، سدهای بتنی، و سدهای آهکی یا سنگی-ملاتی هستند. سدهای خاکی بیشتر در مناطقی با دسترسی آسان به مواد خاکی و زمینهای نرم ساخته میشوند و برای ذخیره آبهای کمارتفاع مناسب هستند.
سدهای سنگریزهای که از مصالح سنگی و ملات ساخته میشوند، مقاومت و استحکام بیشتری دارند و اغلب در پروژههای بزرگ استفاده میشوند. سدهای بتنی، که به خاطر استقامت و دوام بالا شهرت زیادی در بین سدهای ساخته شده تا کنون دارند، در مکانهای نیازمند مقاومت زیاد در برابر فشار آب ساخته میشوند و معمولاً در نزدیکی مناطق شهری یا نیروگاههای برقآبی نصب میشوند. هر نوع از سد بسته به نیازهای فنی، اقتصادی و محیطزیستی منطقه انتخاب و طراحی میشود تا کارایی و پایداری لازم را برای بالا بردن کیفیت زندگی انسان ها فراهم کنند.
اسامی سدهای استان خراسان شمالی
سد بیدواز اسفراین :
سد بیدواز در بیست کلیومتری شمال شرقی اسفراین قرار دارد. هدف از احداث این سد تامین آب آشامیدنی اهالی این شهر و تامین آب های کشاورزی روستاهای آن می باشد. ساخت سد بیدوار اسفراین در سال 1374 شروع و در سال 1383 افتتاج گردید. از مشخصات این سد می توان به نوع سد که سنگریزه ای با هسته رسی است و هسته رسی باعث استحکام هر چه بیشتر این پروژه شده است اشاره کرد.
همچنین این سد برای اهالی منطقه به محلی برای تفریح و سرگرمی تبدیل شده است. علاقه مندان به ماهیگیری می توانند برای صید اردک ماهی و ماهی درشت کپور با همراه داشتن تجهیزات در شرایط مساعد به این سد مراجعه کنند و اوقات خوشی را در کنار این سد بگذرانند. تامین کننده این سد رود بیدواز است که نام این سد نیز از نام همین رود گرفته شده است. ارتفاع سد 80 و طول تاج(بالاترین بخش سد) 104 متر می باشد. این سد توانایی ذخیره ۵۲/۹۰ میلیون متر مکعب را دارا است.
سد چری :
سد چری در نزدیکی شهر فاروج استان خراسان شمالی و در روستای چری واقع شده است. تامین کننده آب این سد رودخانه گرماب می باشد. این سد بعنوان تامین کننده آب زمین های کشاورزی و جلوگیری از وقوع سیلاب شناخته می شود. نوع آن خاکی و هسته آن رسی می باشد. توانایی ذخیره آب سد چری 3.6 میلیون متر مکعب می باشد.
نام این سد در بین سایر سدهای استان خراسان شمالی بسیار جالب است و آهنگ تلفظی زیبایی دارد. ارتفاع سد 42.5 متر و طول تاج آن 404 متر می باشد. ساختن این سد در سال 1371 شروع و سال 1376 احداث گردید.
سد شورک :
سد شورک در بیست و پنج کلیومتری جنوب غربی شهر شیروان در استان خراسان شمالی بر روی رود شورک یکی از سرشاخه های رود اترک یکی از مهمترین رودهای خراسان شمالی قرار دارد. ساخت این سد از سال 1378 آغاز شده و در سال 1383 به بهره برداری رسید. داشتن هسته رسی و سنگ ریزه ای بودن این سد از مزایای آن محسوب می شود. طول تاج آن دویست متر و ارتفاع آن پنجاه متر است. حجم مفید مخزن 5.66 میلیون متر مکعب است.
سد بارزو :
سد بارزو در چهل کیلومتری شمال شیروان شهری در استان خراسان شمالی قرار دارد. رودخانه فلچق تامین کننده آب این سد می باشد. هدف از ساخت این سد تامین آب شرب و کشاورزی این منطقه است. ساخت این سد از سال 1372 شروع شد و در سال 1380 به اتمام رسید. نوع سد بتنی دو قوسی است. ارتفاع این سد 83 متر و طول تاج آن 325 متر می باشد. حجم کل مخزن 92 میلیون کیلومتر مربع است. این سد یکی از بزرگترین سدهای استان خراسان شمالی می باشد.
سد شیرین دره :
سد شیرین دره با هدف تامین آب کشاورزی و شرب در 65 کیلومتری شمال غربی شهر بجنورد ساخته شده است. نوع این سد خاکی با هسته رسی است. ارتفاع آن 63 متر و طول تاج آن 483 متر می باشد. حجم کل مخزن این سد 91 میلیون متر مکعب است. این سد هم در رده بزرگترین سدهای استان خراسان شمالی قرار دارد.
سد کفترک :
سد کفترک، که در فاصله حدود بیست کیلومتری غرب شهر درق در شهرستان گرمه استان خراسان شمالی قرار دارد، به عنوان یک سد کوچک و خاکی ساخته شده است. این سازه بر روی رود فصلی کفترک ساخته شده و در فصول سیلاب و بارشهای شدید، جریان آب در آن افزایش مییابد. حجم مخزن این سد حدود ۶ میلیون و ۴۱ هزار متر مکعب است، که نقش مهمی در کنترل سیلاب و ذخیره آب برای استفادههای مختلف در منطقه ایفا میکند. این سد با توجه به موقعیت جغرافیایی و حجم مخزن کوچکتر، بیشتر در زمینه کنترل سیلاب محلی و تأمین آب کشاورزی مورد بهرهبرداری قرار میگیرد.
در مطالعهی جامع دربارهی سدهای استان خراسان شمالی، اهمیت و نقش این سازهها در توسعه و پایداری منطقه توضیحاتی ارائه دادیم. اگر علاقهمند هستید با یکی از پروژههای مهم در این حوزه آشنا شوید، ما پروژه “احداث سد در روستای گلی بجنورد” را پیشنهاد میکنیم که توسط شرکت خودمان، شهرساز اترک، انجام شده است.
شاید اسامی بعضی از سدهای استان خراسان شمالی در این مقاله جامانده باشد. چنانچه شما هم نام یکی از سدهای استان خراسان شمالی را می دانید، در قسمت نظرات این پست آن را معرفی نمایید.
